Cyngor Bwrdeistref Sirol Wrecsam

Hysbysebu

Beth i'w wneud wedi marwolaeth

Os Digwydd y Farwolaeth yn yr Ysbyty

Os digwydd y farwolaeth yn yr ysbyty, bydd staff yr ysbyty yn cysylltu â'r unigolyn a enwyd gan yr ymadawedig fel ei berthynas agosaf. Nid oes raid i'r unigolyn hwn fod yn berthynas. Os dymunwch, gallwch weld caplan yr ysbyty. Bydd yr ysbyty'n cadw'r corff ym marwdy'r ysbyty, hyd nes i'r ysgutor drefnu iddo gael ei symud. Mae gan y rhan fwyaf o drefnwyr angladdau gapel gorffwys lle cedwir yr ymadawedig hyd nes yr angladd. Bydd yr ysbyty'n trefnu i'r perthynas agosaf gasglu eiddo'r ymadawedig.

Os Digwydd y Farwolaeth mewn Man Arall

Marwolaeth Ddisgwyliedig

Os oedd y farwolaeth yn ddisgwyliedig, cysylltwch â'r meddyg a oedd yn gofalu am yr ymadawedig yn ystod ei salwch terfynol. Os gall y meddyg ardystio i achos y farwolaeth, bydd yn rhoi'r canlynol i chi:

  • Tystysgrif Feddygol sy'n nodi achos y farwolaeth (mae hon am ddim a bydd mewn amlen wedi'i selio a'i chyfeirio at y cofrestrydd).
  • Hysbysiad Ffurfiol sy'n nodi bod y meddyg wedi llofnodi'r Dystysgrif Feddygol, ac yn dweud wrthych sut i gofrestru'r farwolaeth.

Efallai eich bod am gysylltu â gweinidog neu offeiriad yr ymadawedig, os nad ydych wedi gwneud hyn eisoes. Gall trefniadau'r angladd gael eu gwneud gan drefnwr angladdau.

Os oedd y farwolaeth o ganlyniad i salwch HIV neu AIDS, fe all fod rheolau arbennig ynghylch trin y corff. Gall y sefydliadau canlynol gynnig cyngor ynghylch trefniadau angladdau:

  • London Lighthouse
  • FACTS Health Centre
  • Terence Higgins Trust

Marwolaeth Annisgwyl

Os ydych yn darganfod corff neu os yw'r farwolaeth yn sydyn neu'n annisgwyl, dylech gysylltu â'r bobl ganlynol:

  • Meddyg Teulu (os yn hysbys)
  • Perthynas agosaf yr ymadawedig
  • Gweinidog neu Offeiriad yr ymadawedig
  • Yr heddlu a fydd yn cynorthwyo i ddod o hyd i'r bobl a restrir uchod, os bydd angen.

Os oes unrhyw le i gredu nad oedd y farwolaeth yn un naturiol, peidiwch â chyffwrdd na symud unrhyw beth yn yr ystafell. Gall y farwolaeth gael ei chyfeirio at y Crwner.

Achos y Farwolaeth

Os yw achos y farwolaeth yn hollol amlwg, bydd y meddyg yn rhoi Tystysgrif Feddygol i chi, ynghyd â Hysbysiad Ffurfiol sy'n nodi bod y meddyg wedi llofnodi'r Dystysgrif Feddygol.

Post-mortem

Os oedd yn hysbys bod y farwolaeth oherwydd salwch naturiol, ond bod y meddygon am wybod mwy ynghylch achos y farwolaeth, fe allent ofyn i'r perthnasau am ganiatâd i wneud archwiliad post-mortem. Archwiliad meddygol o'r corff yw hwn a all ddarganfod mwy ynghylch achos y farwolaeth. Ni ddylai oedi'r angladd.

Hysbysu'r Crwner o'r Farwolaeth

Mae'n bosibl bydd meddyg yn hysbysu Crwner o farwolaeth o dan yr amgylchiadau canlynol:

  • Damwain neu anaf
  • Clefyd diwydiannol
  • Yn ystod llawdriniaeth lawfeddygol
  • Cyn adfer o effeithiau anaesthetig
  • Os yw achos y farwolaeth yn anhysbys
  • Roedd y farwolaeth yn sydyn ac anesboniadwy

Gall mai'r Crwner yw'r unig un a all ardystio achos y farwolaeth. Bydd y meddyg yn ysgrifennu ar yr Hysbysiad Ffurfiol bod y farwolaeth wedi ei chyfeirio i'r Crwner.

Os nad oedd y meddyg yn gofalu am yr ymadawedig wedi ei g/weld, un ai wedi'r farwolaeth neu o fewn 14 diwrnod cyn y farwolaeth, rhaid adrodd y farwolaeth wrth y Crwner.

Os yw'r organau neu'r corff i'w rhoi

Bydd raid i chi weithredu yn sydyn os mai dymuniad yr ymadawedig neu'r perthynas agosaf yw rhoi'r organau, neu'r corff cyfan i'w trawsblannu ar gyfer dibenion hyfforddiant meddygol. Y weithdrefn arferol yw gofyn i'r perthynas agosaf sicrhau nad ydynt yn gwrthwynebu rhoi organau. Os digwyddodd y farwolaeth mewn ysbyty neu sefydliad tebyg, eiddo pennaeth y sefydliad hwnnw'n gyfreithlon yw'r corff. Gall anrhydeddu cais yr ymadawedig, yn ysgrifenedig neu ar lafar ger bron dau dyst, i'r corff gael ei roi at ddibenion ymchwil feddygol, os nad oes rheswm credu y diddymwyd y cais.

Os oes rhaid hysbysu'r Crwner o'r farwolaeth, mae'n bosibl bydd angen caniatâd y Crwner cyn y gellir rhoi organau neu'r corff. Rhaid cael tystysgrif feddygol cyn y gellir tynnu unrhyw organ neu ddefnyddio'r corff.

  • Mae'n arferol i dynnu arennau, ond yn hanfodol i'r galon, ysgyfaint, iau a'r cefndedyn, o roddwr sy'n ardystiedig bod bôn eu hymennydd yn farw ac fe anedlir drostynt ac felly eu curiad calon, gan awyriadur mewn uned gofal dwys ysbyty.

Anaml iawn y gellir tynnu arennau ar ôl awr wedi marwolaeth y galon. Gellir tynnu organau eraill hyd at yr amseroedd canlynol wedi marwolaeth y galon:

  • Y cornbilennau (o'r llygaid)
  • croen - hyd at 24 awr
  • asgwrn - hyd at 36 awr
  • falfiau'r galon - hyd at 72 awr

Gall y meddyg sy'n gofalu eich cynghori ynghylch y drefn. Wedi'r rhoi, rhyddheir y corff i'r perthnasau. Os yw'r corff cyfan yn cael ei roi, ffoniwch Archwilydd Anatomi EM (020 7972 4551). Os byddwch yn cael unrhyw anawsterau, neu ag unrhyw ymholiadau, cysylltwch â'r Archwilydd Anatomi EM ar y rhif uchod. Rhoddir ystyriaeth i leoliad ac achos y farwolaeth, cyflwr y corff ar adeg y farwolaeth a'r galw mewn colegau meddygol. Gall y corff gael ei dderbyn. Gellir gwrthod cyrff os bu post-mortem, neu os tynnwyd unrhyw organ fawr, heblaw am y cornbilennau.

Rhoddi’ch Corff i Wyddoniaeth Feddygol

Gallwch gael mwy o wybodaeth am sut i roddi’ch corff gan yr Awdurdod Meinweoedd Dynol (HTA)  (dolen allanol).

Sefydlwyd yr HTA i reoleiddio symudiad, storio, defnyddio a gwaredu cyrff dynol, organau a meinwe ar gyfer nifer o Bwrpasau Rhestredig – fel ymchwil, trawsblaniad, ac addysg a hyfforddiant – a osodwyd yn y Ddeddf Meinweoedd Dynol 2004 (Deddf MD). 

Mae addysg a hyfforddiant gweithwyr proffesiynol meddygol, ynghyd ag ymchwil biofeddygol, yn elwa o garedigrwydd y rhai sy’n rhoddi’u cyrff i’w defnyddio ar ôl eu marwolaeth.  Mae pobl sy’n rhoddi’u cyrff yn cyfrannu mewn dull hanfodol i hyfforddiant gan ysgolion meddygol a gwerthfawrogir cyfraniadau fel hyn yn fawr iawn gan staff a myfyrwyr fel ei gilydd.

Y Crwner

Meddyg neu gyfreithiwr sy'n gyfrifol am ymchwilio i farwolaethau yn yr amgylchiadau isod yw Crwner:

  • Nid oedd meddyg wedi gweld yr ymadawedig yn ystod y salwch diwethaf, neu nid oedd y meddyg a oedd yn gofalu am yr ymadawedig wedi ei weld/gweld ar ôl marw neu o fewn 14 diwrnod cyn marw.
  • Roedd y farwolaeth yn dreisgar neu'n annaturiol neu wedi digwydd o dan amgylchiadau amheus.
  • Nid yw achos y farwolaeth yn hysbys, neu mae'n ansicr.
  • Digwyddodd y farwolaeth tra bo'r claf yn cael llawdriniaeth neu ni adferodd o'r anaesthetig
  • Achoswyd y farwolaeth oherwydd afiechyd diwydiannol
  • Digwyddodd y farwolaeth yn y carchar neu tra yn y ddalfa gan yr heddlu

Os oes angen cyngor neu wybodaeth ynghylch marwolaeth sydd wedi cael ei adrodd i'r Crwner arnoch, cysylltwch â swyddfa'r Crwner. Crwner ei Mawrhydi dros Ogledd Cymru (Dwyrain a Chanol) (yn cwmpasu Conwy, Sir Ddinbych, Sir y Fflint a Wrecsam) yw Mr John Gittins. Manylion cyswllt:

Swyddfa Crwner Ei Mawrhydi, Cyngor Sir Ddinbych, Neuadd y Sir, Ffordd Wynnstay, Rhuthun, LL15 1YN
DX 21839, Rhuthun
Ffôn: 01824 708047, Ffacs: 01824 708048, Ebost: cwrner@sirddinbych.gov.uk

Post-mortem y Crwner

Gall y Crwner drefnu archwiliad post-mortem o'r corff. Nid oes angen caniatâd y perthnasau, ond mae ganddynt hawl i gael meddyg yn bresennol yn yr archwiliad ar eu rhan. Wedi i'r perthnasau hysbysu'r Crwner eu bod am gael eu cynrychioli, bydd y Crwner, os yn bosibl, yn dweud wrthynt pryd a lle fydd yr archwiliad yn digwydd.

Os digwydd y farwolaeth yn yr ysbyty, bydd y Crwner yn trefnu i'r archwiliad gael ei wneud gan batholegydd nad yw'n gweithio nac â chysylltiad â'r ysbyty hwnnw, os bydd perthynas yn gofyn i'r Crwner wneud hyn ac nid yw'n creu oediad gormodol.

Telir am symud y corff o leoliad y farwolaeth i'r marwdy ar gyfer archwiliad post-mortem gan y Crwner. Gall y perthnasau ddewis eu trefnwr angladdau.

Os bydd y post-mortem yn profi bod y farwolaeth oherwydd achosion naturiol, gall y Crwner roi hysbysiad a elwir y Ffurflen Binc B (ffurflen 100), sy'n nodi achos y farwolaeth fel y gellir cofrestru'r farwolaeth. Fel arfer, bydd y Crwner yn anfon y ffurflen yn uniongyrchol at y cofrestrydd, ond fe all ei rhoi i chi i'w danfon.

Os bydd y corff i'w amlosgi, bydd y Crwner yn rhoi Tystysgrif Amlosgi (ffurflen E) i chi, sy'n rhoi hawl i amlosgiad ddigwydd.

Cwest

Ymchwiliad i achos meddygol ac amgylchiadau marwolaeth yw cwest. Fe'i cynhelir yn gyhoeddus, weithiau gyda rheithgor. Y Crwner fydd yn penderfynu sut i drefnu'r ymchwiliad, yn y modd gorau i wasanaethu lles y cyhoedd a'r perthnasau.

Bydd y Crwner yn cynnal ymchwiliad os bu'r farwolaeth yn:

  • Dreisgar neu'n annaturiol neu
  • Fe'i hachoswyd trwy afiechyd ddiwydiannol hysbys neu
  • Fe ddigwyddodd y farwolaeth mewn carchar neu
  • Mae achos y farwolaeth yn parhau'n ansicr ar ôl yr archwiliad post-mortem

Bydd Crwneriaid yn cynnal ymchwiliad o dan yr amgylchiadau hyn, hyd yn oed os bu'r farwolaeth dramor (ac mae'r corff yn cael ei ddychwelyd i Brydain).

Os yw'r corff ar goll (fel arfer yn y môr), gall Crwner gynnal cwest trwy orchymyn yr Ysgrifennydd Gwladol, os yw hi'n debygol y bu i'r farwolaeth ddigwydd yn neu ger awdurdodaeth y Crwner.

Os cynhelir cwest, rhaid i'r Crwner hysbysu'r bobl ganlynol:

  • Partner priod yr ymadawedig
  • Y perthynas agosaf (os yn wahanol)
  • A'r cynrychiolydd personol (os yn wahanol i'r uchod)

Gall perthnasau fynychu cwest a gofyn cwestiynau i'r tystion, ond dim ond cwestiynau ynghylch achosion meddygol ac amgylchiadau'r farwolaeth.

Gall fod yn bwysig cael cyfreithiwr yn bresennol i'ch cynrychioli os bu i'r farwolaeth ddigwydd oherwydd damwain ffordd, neu ddamwain yn y gwaith neu unrhyw amgylchiadau eraill a all arwain at gais am iawndal. Ni ellwch gael cymorth cyfreithiol i hyn.

Os bydd yr ymholiadau'n cymryd cryn amser, gofynnwch i'r Crwner am lythyr yn cadarnhau'r farwolaeth. Gellwch ddefnyddio'r llythyr hwn at ddibenion Nawdd Cymdeithasol neu Yswiriant Gwladol.

Mae'n bosibl bydd y Crwner yn rhoi Gorchymyn Claddu (ffurflen 101) neu Dystysgrif Amlosgi (ffurflen E) i chi, fel bod yr angladd yn gallu digwydd. Gellir gwneud hyn cyn i'r cwest orffen, cyn belled nad oes angen y corff ar gyfer archwiliad pellach.

Bydd y Crwner hefyd yn anfon Tystysgrif ar ôl Cwest (ffurflen 99 (rev)) at y Cofrestrydd yn nodi achos y farwolaeth. Mae hyn yn galluogi'r farwolaeth i gael ei chofrestru.

Symud Corff Allan o Gymru neu Loegr

Y Crwner yn unig all roi caniatâd i symud corff allan o Gymru neu Loegr. Rhaid cael y caniatâd hwn o leiaf pedwar diwrnod cyn symud y corff (er gall y Crwner roi'r caniatâd yn gynt), fel y gellir gwneud unrhyw ymholiadau angenrheidiol. Wedyn byddwch yn cael Hysbysiad Symud (ffurflen 104) a ac anfonir rhan ohono at y cofrestrydd ar ôl yr angladd. Rhaid derbyn caniatâd os cynhelir angladd y tu allan i Gymru neu Loegr.

Mae'r weithdrefn hon yn weithredol ym mhob achos os yw'r corff yn cael ei symud allan o Gymru neu Loegr, nid dim ond pan fo'r farwolaeth yn cael ei adrodd i'r Crwner.

Cofrestru Marwolaeth

Pan fo rhywun yn marw, bydd y meddyg a fu'n gofalu am yr ymadawedig yn rhoi tystysgrif feddygol o achos y farwolaeth i'r perthnasau. Mae'n rhaid i'r unigolyn sy'n cofrestru'r farwolaeth fynd â'r dystysgrif hon i swyddfa'r cofrestrydd. Weithiau, os oedd y farwolaeth yn un sydyn, neu os nad oedd y meddyg a fu'n gofalu am yr ymadawedig ar gael, mae'n bosibl na ellir rhoi tystysgrif feddygol o achos y farwolaeth. Os bydd hyn yn digwydd, bydd rhaid i'r farwolaeth gael ei hadrodd i'r Crwner a all arwain at oedi cyn cofrestru'r farwolaeth.

Rhaid cofrestru pob marwolaeth yng Nghymru a Lloegr yn y dosbarth lle digwyddodd o fewn 5 diwrnod o'r farwolaeth. Rhoddir y wybodaeth ar gyfer y cofrestriad i'r cofrestrydd gan yr unigolyn sy'n cofrestru'r farwolaeth. Cofrestrir y wybodaeth, sydd fel arfer yn cael ei chofrestru ar gyfrifiadur, ar y gofrestr marwolaeth hefyd a bydd yr unigolyn sy'n cofrestru'r farwolaeth yn llofnodi'r cofnod.

Os yw hi'n anghyfleus i'r unigolyn sy'n cofrestru'r farwolaeth fynd i'r dosbarth lle digwyddodd, gellir rhoi'r wybodaeth ar gyfer y cofrestriad i gofrestrydd mewn dosbarth arall. Bydd y cofrestrydd yn cofnodi manylion y cofrestriad ar ffurflen datganiad a'i hanfon at gofrestrydd y dosbarth lle bu'r farwolaeth. Bydd y cofrestrydd sy'n derbyn y datganiad yn nodi'r wybodaeth yn y gofrestr farwolaeth.

Gellir archebu a thalu am dystysgrifau marwolaeth ar yr un pryd â gwneud y datganiad, ynghyd â'r ddogfen sy'n caniatáu i'r angladd fynd ymlaen, yna byddant yn cael eu postio at yr unigolyn sy'n cofrestru'r farwolaeth gan gofrestrydd yr ardal lle digwyddodd. Os yw'r weithdrefn datganiad yn cael ei defnyddio, gall gymryd diwrnod neu ddau yn ychwanegol i'r ddogfen sy'n caniatáu i'r angladd fynd ymlaen gael ei chyhoeddi. Dylai perthnasau drafod y trefniadau gyda'u trefnydd angladdau a'r cofrestrydd er mwyn osgoi unrhyw oediad i'r angladd.

Gellir cofrestru marwolaeth yng Nghymru'n ddwyieithog yn Gymraeg a Saesneg os yw'r unigolyn sy'n cofrestru'r farwolaeth yn rhoi'r wybodaeth yn Gymraeg a bod y cofrestrydd â'r gallu i ddeall ac ysgrifennu Cymraeg. Os nad yw'r cofrestrydd yn deall ac yn ysgrifennu Cymraeg, gellir cofrestru mewn dosbarth gwahanol lle mae cofrestrwyr Cymraeg eu hiaith, gan ddefnyddio'r weithdrefn datganiad fel a ddisgrifiwyd uchod. Yn y Saesneg yn unig y gellir cofrestru marwolaeth sy'n digwydd yn Lloegr.

Crynodeb o Ffurflenni a Thystysgrifau

Isod, rhestrir rhai o'r ffurflenni a'r tystysgrifau byddwch yn eu derbyn gan feddygon a Crwneriaid. Mae'r rhestr yn esbonio pryd a lle byddwch yn derbyn bob ffurflen.

Wrth gofrestru marwolaeth Byddwch fel arfer yn derbyn Oddi Wrth
Os nad yw'r farwolaeth yn cael ei chyfeirio at Grwner Tysysgrif Feddygol Meddyg
Ym mhob achos Hysbysiad Ffurfiol Meddyg
Os yw baban yn farw-anedig Tystysgrif Feddygol farw-anedig Meddyg neu Fydwraig
Os cyfeirir y farwolaeth i'r Crwner on nid oes cwest Hysbysiad gan y Crwner (Ffurflen Binc/ffurflen 100) Crwner (fel arfer anfonir at y cofrestrydd, ond efallai gofynnir i chi ei ddanfon)
Os oes cwest ac mae'r corff yn cael ei gladdu Gorchymyn Claddu (ffurflen 101) Crwner
Os oes post-mortem neu gwest ac mae'r corff yn cael ei amlosgi Tystysgrif Amlosgi (ffurflen E) Crwner
Os yw'r corff yn cael ei symud allan o Gymru neu Loegr Hysbysiad Symud (ffurflen 104) Crwner